براى او معين گشت . در آنجا گويا به عشق شاهدى فيض بخش نام گرفتار شد و همهء آن مقررى چهار ساله را در راه او به باد داد و در مقابل با انگليسها سروسرى يافت و چون شنيد كه شاه نسبت به بازماندگان حاجى ابراهيم بر سر مهر آمده است از هندوستان به شيراز برگشت و يساول حسينعلى ميرزاى فرمانفرما شد و چندى بعد به خدمت حاجى محمد حسين خان امين الدوله داماد حاجى ابراهيم خان رفت و به توسط حاجى به سفارت لندن فرستاده شد ، 1224 ( فارسنامه ، ج 1 ص 258 ) . در بازگشت از اين سفر بود كه كشتى آنها هفت ماه در دريا سرگردان بود و بالاخره به ساحل برزيل رسيد و حاجى اولين ايرانى بود كه قدم به آمريكاى جنوبى و كشور برزيل نهاد و در ريودوژانيرو پادشاه پرتقال كه به برزيل رفته بود او را به احترام پذيرفت و به توسط او پوست مارى به طول سيزده ذرع شاه كه پهناى پشت گردن آن يك ذرع شاه تمام و كلفتى آن به قدر پوست گاو بود براى شاه هديه فرستاد كه به قول صاحب فارسنامه آن پوست تا سال 1303 هجرى قمرى در صندوقخانهء شاهى باقى بوده است و نيز در اين سفر بود كه به قول مؤلف مزبور « . . . چاكرى آن دولت را به گردن گرفته . . . در ماهى هزار روپيه سكه كه نزديك به دويست و پنجاه تومان رواج ايران بود از دولت كمپنى هندوستان در وجه او مادام زندگانى برقرار داشتند » ( فارسنامه ، ج 1 ص 261 ) . در اين سفر رفت و برگشت بود كه جيمز موريه همراه سفير بود و از آداب و رسوم سفر كه به رسم شرقى بود خرده‌ها گرفته براساس آن كتاب « حاجىبابا » را نوشت و ايرانى را به باد سخريه و استهزاء گرفت . پس از بازگشت از اين سفر در سال 1229 مأمور سفارت روسيه شد ولى كارى از دست او برنيامد و روسها حاضر به جرح و تعديل در عهدنامهء گلستان نشدند ( فارسنامه ، ج 1 ص 263 ) . جالب اين است كه ميرزا ابو الحسن خان در اين سفر ويليامس معلم انگليسى خود را نيز همراه برده بود . در رجب 1233 مأمور سفارت عثمانى ، اطريش ، فرانسه و انگليس شد ولى بيشتر در لندن بود و خواهرزاده‌اش ميرزا عبد الحسين خان شيرازى در اطريش بود ( فارسنامه ، ج 1 ص 266 ) . در 1240 كه مقام وزارت امور خارجه تأسيس شد او را به اين سمت منصوب كردند . در فوت فتحعلى شاه چون او طرفدار على ميرزاى ظل السلطان بود به حضرت عبد العظيم تحصن جست ولى با روى كار آمدن حاجى ميرزا آقاسى كه هم مسلك خودش بود از خطر جست و اندكى بعد از آن در 1262 درگذشت . « 1 » مدرسهء آصفيه كه گويا فعلا نباشد يا متروك باشد از همين وجوه حلالى كه شرح

--> ( 1 ) - ميرزا ابو الحسن معروف به ايلچى سفرنامه‌اى از سفر انگليس دارد به نام « حيرت‌نامهء سفرا » كه توسط حسن مرسل‌وند با بعضى حذفها چاپ شده است ( تهران ، 1364 ) . از سفر ميرزا ابو الحسن به روسيه هم سفرنامه‌اى برجاى مانده است به قلم ميرزا محمد هادى علوى